Koreya Respublikasida E-9 vizasi asosida mehnat qilayotgan o‘zbekistonliklar orasida ish joyini o‘zgartirish masalasi uzoq vaqtdan beri bahslarga sabab bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston Migratsiya agentligining Koreyadagi vakolatxonasi ish joyini o‘zgartirishdan oldin u bilan yozma kelishish talabini qo‘yayotgani qator huquqiy savollarni yuzaga keltiradi.«Vatandosh» sifatida biz masalaning ikki tomonini — Koreya qonunchiligi hamda O‘zbekistonda ushbu talab uchun keltirilayotgan huquqiy asoslarni o‘rgandik.Koreya qonuni nima deydi?Bu masala Koreya Respublikasi qonunchiligida ancha aniq tartibga solingan. «Xorijiy ishchilarni ishga qabul qilish to‘g‘risida»gi qonunning 25-moddasi E-9 toifasidagi xorijlik xodim qaysi holatlarda boshqa korxona yoki ish joyiga o‘tish uchun murojaat qilishi mumkinligini belgilaydi.Jumladan, xodim ish joyini o‘zgartirishni so‘rashi mumkin, agar:ish beruvchi mehnat shartnomasini asosli sabab bilan muddatidan oldin bekor qilmoqchi bo‘lsa yoki shartnoma tugagach uni uzaytirishdan bosh tortsa;korxona faoliyati vaqtincha to‘xtatilsa yoki butunlay yopilsa;ish beruvchining xorijliklarni ishga olish ruxsati bekor qilinsa yoki cheklansa;mehnat shartlari buzilsa;ishchiga nisbatan adolatsiz munosabat qilinsa;yotoqxonaga oid qonun talablari buzilsa;xodimning aybiga bog‘liq bo‘lmagan boshqa belgilangan sabablar tufayli ushbu korxonada ishlashni davom ettirish obyektiv ravishda imkonsiz bo‘lsa.Eng muhimi, ish joyini o‘zgartirish uchun ariza Koreyaning vakolatli bandlik organiga beriladi. Qonunning 25-moddasida O‘zbekiston Migratsiya agentligi yoki uning Koreyadagi vakolatxonasidan ruxsat olish ish joyini o‘zgartirishning sharti sifatida ko‘rsatilmagan.Koreyaning rasmiy EPS tizimida ham E-9 ishchilari uchun bevosita «사업장변경신청» — ish joyini o‘zgartirish uchun ariza xizmati mavjud.Shuningdek, qonunda muddatlar ham belgilangan: xodim mehnat shartnomasi tugaganidan keyin bir oy ichida ish joyini o‘zgartirish uchun murojaat qilishi, ariza berilganidan keyin esa, qoida tariqasida, uch oy ichida yangi ish joyida ishlash uchun zarur ruxsatni olishi kerak. Kasallik, ishlab chiqarishdagi jarohat, homiladorlik va tug‘ruq kabi istisnolar ham nazarda tutilgan.«Uch marta» qoidasi ham Koreya qonunidan kelib chiqadiMigratsiya agentligi javoblarida ish joyini uch martagacha o‘zgartirish mumkinligi aytilmoqda. Bu qismning huquqiy asosi bor.Koreya qonunining 25-moddasi 4-qismiga muvofiq, asosiy mehnat faoliyati davrida ish joyini o‘zgartirish, qoida tariqasida, uch martadan oshmasligi kerak. Uzaytirilgan ishlash davrida esa yana ikki martagacha o‘zgartirishga yo‘l qo‘yiladi.Biroq muhim istisno mavjud: ish joyi xodimning aybiga bog‘liq bo‘lmagan qonunda nazarda tutilgan sabablar tufayli o‘zgartirilsa, bunday holatlar mazkur limitga kiritilmaydi.Ya’ni Koreyada masala «kimdir ruxsat bersa — o‘tasan, bermasa — o‘tolmaysan» tamoyiliga emas, oldindan belgilangan huquqiy mezonlarga bog‘langan.Unda O‘zbekiston vakolatxonasining yozma roziligi qayerdan paydo bo‘lgan?Eng bahsli nuqta shu yerda. Migratsiya agentligi E-9 orqali tashkiliy tartibda yuborilgan fuqarolar «Fuqaro — Kafil — Agentlik» uch tomonlama shartnomasi talablariga rioya qilishi lozimligini ta’kidlab keladi.Demak, vakolatxonadan yozma rozilik olish talabi Koreya qonunchiligidan emas, fuqaro O‘zbekistonda Migratsiya agentligi bilan imzolagan shartnomadan kelib chiqmoqda. Ammo aynan shu yerda muhim huquqiy savol tug‘iladi:Mazkur talabning O‘zbekiston qonunchiligidagi bevosita normativ-huquqiy asosi qayerda?Biz ko‘rib chiqqan hujjatlarda E-9 ishchisi Koreyada ish joyini qonuniy o‘zgartirishidan oldin O‘zbekiston vakolatxonasidan yozma ruxsat olishi shart, degan alohida va aniq norma uchramadi.Shartnomada javobgarlik yoki muayyan majburiyatlar belgilash imkoniyati mavjudligi — xorijiy davlatda ish joyini qonuniy o‘zgartirish uchun O‘zbekiston vakolatxonasidan ruxsat olish tartibi qonunchilik bilan belgilangan, degani emas.Shartnoma qonunning o‘rnini bosadimi?Migratsiya agentligining pozitsiyasiga ko‘ra, tashkiliy tartibda yuborilgan fuqaro Agentlik bilan xizmat ko‘rsatish shartnomasini tuzadi va uning shartlariga rioya qilishi lozim.Agentlik bunday mexanizmni Koreya mehnat bozorida O‘zbekistonning obro‘sini va kelgusidagi kvotalarni saqlash zarurati bilan ham izohlaydi. Ayrim ishchilarning qisqa muddat ichida ish joyini tark etishi yoki noqonuniy maqomga o‘tishi koreyalik ish beruvchilarning o‘zbekistonlik ishchilarga qiziqishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Bu xavotirni tushunish mumkin.Lekin huquqiy nuqtayi nazardan boshqa savol mavjud:Koreya qonuni bilan xorijlik ishchiga berilgan ish joyini qonuniy o‘zgartirish imkoniyatini O‘zbekistonda tuzilgan fuqarolik-huquqiy shartnoma orqali qo‘shimcha ruxsat olish tartibiga bog‘lash mumkinmi? Agar mumkin bo‘lsa, bunday vakolat va uning chegaralari qonunchilikda aniq belgilanishi kerak.Faqatgina «uch tomonlama shartnomada shunday yozilgan» degan javobning o‘zi masalaning huquqiy asoslanganligi haqidagi barcha savollarni yopmaydi.Eng katta muammo — aniq mezonlarning yo‘qligiBizningcha, masalaning eng jiddiy tomoni ham shu. Agar O‘zbekiston vakolatxonasining yozma roziligi haqiqatan ham majburiy bo‘lsa, vakolatxona qaysi holatda rozilik berishi, qaysi holatda rad etishi kerak?Ish haqi berilmayaptimi?Xodimga nisbatan tazyiq o‘tkazilyaptimi?Mehnat shartnomasida ko‘rsatilmagan ish bajartirilyaptimi?Sog‘lig‘i mazkur ishni davom ettirishga imkon bermayaptimi?Ish hajmi yoki ish vaqti shartnomadagidan jiddiy farq qilyaptimi?Korxona yopilyaptimi?Ish beruvchi xodimni bo‘shatyaptimi?Qaysi holatda vakolatxona «ha», qaysi holatda «yo‘q» deydi?Agar bu mezonlar normativ darajada ochiq va aniq belgilanmagan bo‘lsa, qaror qabul qilishda haddan tashqari keng ixtiyor paydo bo‘ladi. Natijada fuqaroda «ruxsat berish yoki bermaslik vakolatxona xodimining subyektiv bahosi, shaxsiy munosabati yoki ambitsiyasiga bog‘liq bo‘lib qolmaydimi?» degan asosli savol tug‘iladi.Albatta, biz vakolatxona xodimlari amalda qarorlarni «kayfiyati» yoki shaxsiy ambitsiyalari asosida qabul qiladi, deb dalilsiz da’vo qilmaymiz. Ammo aniq mezonlar mavjud bo‘lmagan tizim bunday subyektiv qarorlar qabul qilinishi uchun xavf tug‘diradi. Huquqiy tizimning vazifasi esa inson omiliga bog‘liq bunday xavflarni imkon qadar kamaytirishdir.Bir narsa aniq — bu yerda gap vakolatxona ish joyini o‘zgartirish jarayonida ishtirok etishi kerak yoki kerak emasligi haqida emas. Agar davlat bunday rozilikni majburiy talab qilsa, fuqaro uni olishning aniq, oldindan ma’lum va barcha uchun bir xil huquqiy tartibiga ega bo‘lishi kerak. Ruxsat berish ham, rad etish ham mansabdor shaxsning subyektiv bahosiga emas, ochiq belgilangan mezonlarga asoslanishi lozim.Koreyada mezonlar aniq bo‘lsa, O‘zbekiston talabi uchun ham aniq bo‘lishi kerakAgar O‘zbekiston tomoni Koreya qonunchiligida mavjud tartib ustiga yana bir bosqich — «vakolatxona bilan yozma kelishish» talabini qo‘yayotgan bo‘lsa, bizningcha, bu mexanizm ham huquqiy jihatdan to‘liq va shaffof tartibga solinishi lozim.Oddiy uch tomonlama shartnomaga «oldindan kelishishi kerak» degan bandni kiritishning o‘zi yetarli emas.Fuqaro Koreyaga ketishidan oldin quyidagilarni aniq bilishi kerak:qanday holatlarda ish joyini o‘zgartirishga haqli;vakolatxonaga qanday hujjatlarni taqdim etishi kerak;murojaat qancha muddatda ko‘rib chiqiladi;qaysi holatlarda rozilik berilishi shart;qaysi aniq asoslar bo‘yicha rad etilishi mumkin;rad javobi yozma va asoslantirilgan bo‘lishi shartmi;vakolatxona belgilangan muddatda javob bermasa nima bo‘ladi;qaror ustidan qayerga va qanday tartibda shikoyat qilish mumkin;Koreya vakolatli organi ish joyini o‘zgartirishni qonuniy deb topgan holda O‘zbekiston vakolatxonasi rad etsa, qaysi qaror ustuvor hisoblanadi;bunday vaziyatda fuqaroga shartnomaviy jarima qo‘llash mumkinmi.Ana shundagina «yozma rozilik» tushunchasi mansabdor shaxsning ixtiyoriga bog‘liq mexanizm emas, oldindan ma’lum va hamma uchun bir xil huquqiy qoidalarga asoslangan jarayonga aylanadi.Qonuniy ish joyi almashtirish bilan «ishni tashlab ketish» bir xil emasBu masalada yana bir muhim farqni unutmaslik kerak. Ish joyini o‘zboshimchalik bilan tashlab ketib, noqonuniy maqomga o‘tish bilan Koreya qonunchiligida belgilangan tartib asosida ish joyini qonuniy o‘zgartirish mutlaqo boshqa-boshqa holatlardir.Birinchi holatda fuqaro migratsiya va mehnat qoidalarini buzishi mumkin. Ikkinchi holatda esa fuqaro Koreya qonunchiligi unga bergan huquqdan foydalanmoqda. Bu farq O‘zbekistonning normativ hujjatlarida ham, Migratsiya agentligining fuqarolar bilan tuzadigan shartnomalarida ham juda aniq ajratilishi kerak.Aks holda Koreya qonuni unga ish joyini o‘zgartirish huquqini bergan fuqaro O‘zbekiston tomoni bilan tuzilgan shartnoma sababli qoidabuzar sifatida ko‘rilishi yoki moliyaviy javobgarlikka tortilishi ehtimoli paydo bo‘ladi.Nima qilish kerak?Bizningcha, birinchi navbatda Migratsiya agentligi Koreyadagi vakolatxonadan yozma rozilik olish talabining aniq huquqiy asosini jamoatchilikka ochiq ko‘rsatishi lozim.Agar asos uch tomonlama shartnomaning muayyan bandi bo‘lsa, o‘sha bandni shartnomaga kiritish vakolatini beruvchi normativ-huquqiy hujjat va uning aniq normasi ham ko‘rsatilishi maqsadga muvofiq.Ikkinchidan, agar davlat bunday kelishuv mexanizmini zarur deb hisoblasa, uning tartibi normativ-huquqiy darajada aniq belgilanishi kerak. Faqat «vakolatxona bilan kelishish» degan umumiy jumla yetarli emas.Uchinchidan, ruxsat berish va rad etishning aniq, obyektiv mezonlari belgilanishi zarur.To‘rtinchidan, har bir rad javobi yozma, huquqiy asoslantirilgan va ustidan shikoyat qilish mumkin bo‘lgan qaror bo‘lishi kerak.Beshinchidan, Koreyaning vakolatli organlari ish joyini o‘zgartirishni qonuniy deb topgan vaziyatda fuqaroni O‘zbekiston tomoni avtomatik ravishda shartnomani buzgan deb hisoblay oladimi yoki yo‘qmi — bunga ham aniq huquqiy javob berilishi lozim.XulosaBiz o‘rgangan hujjatlardan kelib chiqadigan manzara shunday:Koreya Respublikasida E-9 ishchisining ish joyini o‘zgartirish huquqi, buning asoslari, murojaat qilinadigan organ, muddatlar va cheklovlar qonunchilikda belgilangan. O‘zbekiston vakolatxonasining yozma ruxsati esa Koreya qonunchiligida bunday o‘zgarishning sharti sifatida nazarda tutilmagan.O‘zbekiston tomonida esa vakolatxonadan yozma rozilik olish talabi, biz aniqlagan ma’lumotlarga ko‘ra, asosan fuqaro, kafil va Migratsiya agentligi o‘rtasidagi uch tomonlama shartnomaga bog‘langan. Biroq Koreyada ish joyini qonuniy o‘zgartirish uchun Migratsiya agentligi vakolatxonasidan oldindan yozma ruxsat olishni bevosita va aniq belgilovchi normativ-huquqiy norma aniqlanmadi.Shu sababli masalani «fuqaro shartnoma imzolagan — demak, bajarishi shart» degan bir jumla bilan yopib bo‘lmaydi.Gap xorijda mehnat qilayotgan minglab O‘zbekiston fuqarolarining huquqlari haqida ketmoqda.Agar davlat fuqaroning Koreya qonunchiligida mavjud huquqidan foydalanishini qo‘shimcha kelishuvga bog‘lamoqchi bo‘lsa, bunday talabning o‘zi ham, uni qo‘llash mezonlari ham, ruxsat va rad etish asoslari ham qonunchilikda oldindan aniq, ochiq va tekshiriladigan tarzda belgilanishi kerak.Aks holda huquqni tartibga solish uchun yaratilgan mexanizmning o‘zi inson omili va subyektiv qarorlarga haddan tashqari bog‘liq bo‘lib qolishi xavfi mavjud.«Vatandosh» nashri Migratsiya agentligidan ushbu masala yuzasidan aniq normativ-huquqiy asoslar ko‘rsatilgan batafsil izoh olishga tayyor.@vatandosh_koreya